Коммунальное государственное учреждение "Основная школа…
КГУ "ОШ №44"

Изучаем казахский язык

Күрес, тартыс
борьба, столкновение.
Вопрос-ответ
Всего ответов: 52
Новых вопросов: 0

Есірткіге тәуелді жасөспірімдер отбасындағы біріккен тәуеділік феномені

 

        Көпшілік мамандар – зерттеушілер мен практиктер бір қорытындыға келді, яғни психобелсенді заттардан тәуелділік деген – ол тәуелді индивидтің барлық отбасы мүшелерін қатыстыратын жүйелілік дисфункция.

        Қазіпгі кезде есірткіге тәуелді адамның отбасы мүшелерінің дамып жатқан қалпын түсіндіру үшін (нашақорлық, маскүнемдік, таксикомандық т.б.) “біріккен тәуелділік” түсінігі қолданылады. “Біріккен тәуелділік” түсінігі жеке отбасы мүшелерінің психологиялық қалпын түсіндіру үшін, сонымен қатар тұтастай отбасы арқылықарым – қатынастарын сипаттау үшін қолданылады. Бұл термин 70 жылдардан бастап қолданып келе жатқанына қарамастан, ол әлі де “толық дамымаған” болып келеді. Нашақорлық пен маскүнемдік мәселелеріне қатысты пайда отбасындағы біріккен тәуелділік феноменінің мазмұнын ашпайды.

        М. Биттидің айтуынша: “біріккен тәуелділікке ұшырыған адам – ол басқа біреудің жүріс – тұрысымен сол адамға қатты әсер етуіне жол берген және сол адамның жүріс – тұрысын бақылауға алған адам”(3. с.43).

        В. Д. Москаленко еңбектерінде осы түсінікке авторлар келесідей анықтамалар берген:

Смоли бойынша: “Біріккен тәуелділік - өмірді ауырлататын сезімдер мен сенімдер, жүріс – тұрыс формалаларын меңгеру паттерні болып табылады. Бұл қоршаған адамдардан, әлем құбылыстарынан тәуелді болу, соның негізінде өзіне назардың азайып өзіндік сәйкестену дәрежесінің төмен болуы деп сипаттайды”.

        Уэкшайдер – Круздің ойынша біріккен тәуелділік басқа адамнан немесе заттан тәуелді болу және ылғи да өз ойын біреуге немесе бірденеге шоғырландыру ретінде көрінеді. Кейде басқа адамнан тәуелді болу патологиялық қалыпқа әкеледі және барлық өзара қарым – қатынасқа әсерін тигізеді.

        Чермак осы тусінікті тұлғаның бұзылысы ретінде келесідей белгілерге негізделетінін түсіндіреді:жағымсыз салдарды болдырмау мақсатында жағымсыз жағдайлардан қашу;өзінің жеке қажеттіліктеріне көңіл бөлмеу; жыныстық және діни өзара қарым – қатынас аймағында шекараның бұзылуы; барлық қызығушылықтардың дисфункционалды тұлғамен ұштастыру. Оның басқа көріністері – депрессия, стресстің арқасында пайда болатын соматикалық аурулар.

         В. Д. Москаленконың айтуы бойынша, біріккен тәуелділікке ұшыраған адам – ол жеке өмірлік маңызды қажеттіліктерді қанағаттандыруға ұмтылмайтын және басқа адамның жүріс – тұрысын толығыменбасқаруға ұмтылған адам.

Бұл жерде мәселе тек қана осы түсініктің толыққынды ашылмағандығы туралы ғана емес, сонымен қатар оның статусын, яғни біріккен тәуелділікке шалдыққан адам науқас па алде сау адам ба? Осы мәселеге қатысты бірнеше көзқарастар қалыптасқан:

        Біріккен тәуелділік – бұл жүріс – тұрыстарында бұзылыстары бар адамдарға қалыпты қатынас;

        Біріккен тәуелділік – ілгері даму үстіндегі созылмалы ауру.

        Осы түсінік күрделі себеп салдарлық негізі бар көп деңгейлі феномен болып табылады. Яғни көпдеңгейлі болғанымен бір деңгейдеауру ретінде қарастырылады, ал қалғандарында ауру ретінде қарастырылмайды.

        Біріккен тәуелділік – ішкі тұлғалық қақтығысқа қарсы қорғаныстық компенсаторлық реакция. Мұнда қақтығыстың мазмұнды құрылымына келесідей мәселеер кіреді: адамның жекелеген мәдениет нормасының, құндылықтарының, нанымдарының өзіне маңызды деп есептейтін адамның жүріс – тұрысымен қарама – қайшылықта болуы.

        Бірікккен тәуелділік осы жағдайда қақтығыстың бір жағының бұзылысына бағытталған жүріс – тұрыста көрінеді. Бұндай жұріс – тұрыс өзіндік бұзылыс болып табылады. Сонымен, нашақор адамның отбасына қатысты келесідей анықтама орынды “өзіндік бұзылуға ұмтылағн отбасы”(Битти).

        Біріккен тәуелділікке тән психологиялық сипаттамалар бар, олар оның психологиялық симптомдарын ашады. Оның ең маңыздылары келесідей:  адекватты емес көп жағдайда төмен өзін - өзі бағалау; жоққа шығару; өз өзінен бас тарту; қорқыныш, үрей; ұят, кінә; перфекционизм; ыза; жабысқақ ойлар; мифологиялық ойлау; тұлғалық шекараларды сақтауға бейімделмеген ; жоғарғы жауапкершілік;  жоғары бақылау; басқаларды басқаруға ұмтылу; құтқарушылық; ригидтілік.

        Нашақорлықты жанұяның мәселе ретінде қарастыра отырып, оның келесі заңдылықтарын атап кетуге болады.

Баланың есірткіні қабылдап жүргеніне ата – аналарының реакциясы отбасының жағдайына тәуелді болады: оның функционалдылығы мен дисфункционалдылығы. Баланың есірткіні пайдаланып жүргеніне ата – ананың конструктивті қатынасы (есірткіні қабылдаудың тоқтатылуы) немесе, деструктивті қатынасы (есірткіге тәуелділікті бекітетін) реакциясы көрінеді. Егер де жанұяның бір мүшесі есірткіні пайдаланатын болса; онда сол жанұяда дағдарыстың бастапқы көрінісі деуге болады.

        Нашақор үшін тұлға бейнесінің ерекшеліктері біріншілік бұзылыстар болатын болса, онда екіншілік бұзылыстарға әлеуметтік қарым – қатынас жүйесі  жатады. Осы мәселені факт ретінде көпшілік қабылдаса да; бірақ осы күнге дейін біріккен тәуелділік туралы теоретикалық және практикалық зерттеулер санаулы. Кеңес және шет ел психологиялық әдеьиеттерінде маскүнем отбасылар туралы зерттеулер жақсы көрсетілген: В. Е. Рожнов, Т.Г. Рыбакова, С. Hedder, V. Willies және т.б. Сонымен қатар, нашақор отбасылар туралы зерттеулер аз және сирек кездеседі.

       В. Д. Москаленконың айтуы бойынша маскүнем және нашақор отбасыларының динамикалық қарым – қатынасы екі түрге бөлінеді. Нашақор жанұяларындағы жұмыс нәтижелеріне талдау жасау негізінде отбасы тәуелді адам үшін келесідей әсер етуі байқалады: олардың жанұясының: есірткіні пайдалануға арандатушылық жасау факторы; есірткіден психикалық тәуелділіктің фиксациясы; ремиссия кезіндегі арандатушылық әрекеттердің болуы; ал екінші жағынан ребилитациялық және профилактикалық жұмыстың тиімді факторы ретінде көріне алады.

      Көбінесе барлық есірткіге тәуелділікке шалдығу жағдайында,алғы шарты ретінде мәселелі отбасының бір сипаты көрінеді:

     Деструктивті отбасы (жеке отбасы мүшелерінің автономиясы мен сепарациясы, өзара эмоционалды қатынастың болмауы, созылмалы некелік немесе ата – аналардың мен балалардың қақтығысы)

     Толық емес отбасы (ата – ананың біреуінің жоқ болуы әртүрлі отбасылы қатынастардың ерекшеліктерін тудырады, және одан бұрын ана мен бала арасындағы шекаралардың болмауы )

    Ригидты, жалған пікірлестік отбасы (отбасының бір мүшесі толығымен үстемдік байқатады, отбасы өмірінің қатаң нормалары мен тәрбиелеудің үстемдік типін қолданады)

     Шаңырағы шайқалған отбасы (бұл жағдайда ата – ананың біреуі бөлек шығып кеткенімен, отбасымен араласып, қатынасын үзбей және  онда белгілі бір функция атқаруды жалғастырады)

Аталып кеткен отбасы типтеріне мынандай ерекшеліктер тән:

балалардың өз ата – аналарына және олардың мәселелеріне эмоционалды, жаралы немесе ауыр қатынасы. Егер  де жанұяда қарым – қатынаста суық, эмоционалды емес, қатал және жүрегі тастай ана болса, онда осы жағдай анақұрлым қиын болады: кейбір жанұяларда бала есірткіні пайдаланатын болса, ата – аналары оларға немқұрайлы қарайды, яғни баланың айтқанымен жүреді. Жалпы ата-ананың осындай жүріс – тұрысы баламен эмоционалды жақын қатынастан қашқақтаудың тәсілі болуы мүмкін. Ерлі – зайыптылар бірін – бірі манипуляциялау және қысым көрсету ретінде баланы пайдалануы мүмкін; Ата – ананың баламен қарым – қатынасының біркелкігініздігі. Бір кезде баланы бауырға басып, сосын оны өзінен алшақтатуды тудырады. Қарым – қатынастың директивті стилі және эмоционалды қабылдамау; Шатақ қатынастар және анықталмаған ұрпақаралық шекаралар. Яғни атасы мен әжесі отбасының өміріне белсенді түрде араласады, олар өз балаларын тәрбиелеуді қоймайды, немерелерге қатысты гиперпротекция және жеңілдікті анықтайды. Ата – аналары рұқсат бермесе де. Атасы мен әжесі рұқсат береді және т.б.

      Жанұяның жағдайларына байланысты атап кеткен ерекшеліктер есірткіге шалдығу қауіпінің жоғары болуына әкеледі, өйткені балада ең біріншіден өзінің істеген істеріне және өзі үшін жауапкершілік сезімі қалыптаспайды.

      Отбасы психологиясы тұғысынан жасөспірімдер мен жеткіншіктердің нашақорлыққа тәуелділігін жанұяның дағдары ретінде қарастыруға болады. Нашақорлықтың бастапқы жағдайы жас ерекшеліктеріне байланысты татып көру болғанымен, отбасы мүшелері бұл ақпаратты әр түрлі қабылдап, қолдануы мүмкін. Отбасы мүшелерінің нашақорлыққа қатынасы, бейсаналық тұрғыда олардың бір – біріне деген қатынасымен анықталады. Көп жағдайда отбасының өзара әрекеті немесе жанұя мүшесінің біреуінің жүріс –тұрысы есірткіге тәуелділік жүріс – тұрысына себеп болып оны бекітеді.

       Нашақорлар отбасындағы қарым – қатынастың динамикасын О.Л. Ромнова үш сатысын бөліп көрсеткен. Олар:

нашақорлық фактісінің көріну моментіне дейінгі отбасы. “ашық” нашақорлық кезіндегі отбасы. психокоррекция, реабилитация және одан кейінгі кезеңдегі отбасы

Осы кезеңдерде ата – ана балалар қарым – қатынасы мынандай болады:

ата – ананың делигацияланған позициясы (мұнда нашақорлық шалдығу кінәсін және жауапкершілікті балаға немесе басқа ата – анаға жабу) қатаң бақылау, сенбеушілік; ата – ана қарым – қатынасындағы қақтығыстылық және агрессивтілік; патологиялық өтірік айту, өте маңызды сезімдермен сезімдермен манипуляциялау бала жағынан ренжігіштік; бала алдында және өзара ата – ананың кінә сезімі.

     Көп жағдайда ата – аналар белгілі бір жағдайды отбасылық трагедия ретінде қаьылдайды, яғни автоматты түрде рөлдерге бөледі “кінәлі - құрбан”. Мұндай жағдайда отбасы  мүшелері арасында сенімсіздік және қақтығыс, манипуляция немесе өтрік айту, ата – аналарды жоғалтып алу фобиясы пайда болады; әкесінде пассивтілік, анасында белсенді протекцияны қалыптастырады. Отбасы дағдарысы осы кезеңде максималды түрде күрделінеді. Бұл кезеңде нашақор адам медициналық емделу курсын өтсе де, реммисия уақыты көпке созылмайды.

     Нашақор немесе оның ата – анасының психологиялық көмекке сұраныс білдіріп оны іске асыру үшінші кезеңге өту деген сөз, бұл кезең отбасы терапиясы және ата – аналарға  психологиялық көмекті іске асыру кезеңі.

     С.В. Березин, К.С.Лисецкий, И.Б. Орешников зерттеулері бойынша есірткіні пайдаланатын жасөспірімдердің ата – аналарының есірткіні қабылдау жаңалығына қатынасының құрылымы мен динамикасын талдай келе бұл жаналық ата – аналарда ерекше синдромның дамуына алып келетінін анықтады, яғни ол синдром нашақорлыққа ата – ананың ерте реакция синдромы деп аталады. Оның құрылымында мыналар анық көрсетілген:

     Аналарда: баланы жоғалтуфобиясы, кінә сезімі, ұят, тәрбиедегі сенімсіздік, жеке мойындалмаған жағдайларды балаға проекциялау;

     әкелерде: эмоционалды және жүріс – тұрыстық тұрақсыздық. тәрбиедегі сенімсіздік, баланы жақындатпау, тәрбиедегі аналық стильді жоққа шығару.

     Сонымен, нашақорлар отбасындағы біріккен тәуелділік – бір нашақорлыққа ата – ананың ерте реакция синдромы негізінде пайда болатын өзіндік құлдырауға алып келетін жүріс – тұрыс. Сонымен отбасы қатынастарының негізгі элементтері патологиялық және психотравмалық сипатқа ие.

      Аналардың жүріс – тұрыстықсипаттамаларына талдау жасай отырып, гипер қамқорлықты ғана емес, сондай – ақ, өмірлік құндылықтарымен қызығушылықтардың “толық бірлесіп” кету тенденциясы байқалады.

     Біріккен тәуелділік модельдерінің басқа да классификациясы бар, ол көбінесе ата – аналармен бала арасындағы қарым – қатынас процесінде анализ жасауға құрастырылған:

1 – модель: баланы есірткіні пайдаланып жатқанына үйрену және оған бірқалыпты қарау – осы процесс нәтижесіндеәдет болып табылады, ал ол болашақта есіртіден бас тартуға шешім қабылдаған баланы қолдауға бөгет жасайды.

2 – модель: рөлдермен ауысу және жауапкершілікті бұзу, мұнда ата – аналар өз еркімен өз мойынына жауапкершілік алады.

баланың денсаулық қалпы мен есірткіні қабылдау процесіне бақылау жасау; белгілі бір дағдарыстан кейін отбасы бюджетіне, қалған ақшаны санау және оны үйлестіреді; қоңырау шалғандардың барлығын тыңдау және аңдау қарыздарын қайтару жұмыс немесе оқу кестесі, бос уақытты өткізу тәсілдері және т.б.

3 – модель: бұл жерде “өзара келісім шарт” мәлім, отбасының бір мүшесінің есірткіні пайдалану проблемасы екінші орынға барады, ал бірінші орында әркімге міндеттер мен олардың іске асуын реттейді.

4 – модель. Отбасының әр мүшесі өз өмірімен өмір сүреді, соған байланысты “нашақорлық эгоцентризм культі” немесе “қатарлас өмір сүру” шарты сипатталады.

       Аналардың күнделікті өмірдегі жүріс – тұрыстарында әлеуметтік дезадаптацияны келесі белгілер арқылы анықтауға болады:

құрастырылмаған логикалық ойлау; жоғарғы шаршағандылық; өмір апатиясы; ашушандық; ырымдарға сену; балаға деген эмоционалды, полярлы сезімдерінің пайда болуы; шексіз махаббат сезімі мен жек көру сезіміне айналу (кейде өз баланды өлтіруге дейін барады);

 

Әдебиеттер:

Смит Э. У. Внуки алкоголиков. Проблемы зависимоти в семье. М.,1991 Москаленко В.Д. Зависимость: семейная болезнь. М.,2002 Медведев Р. Семья причины наркозовисимости. СПб, 1997 Колашников И. Психологические особенности проявления созависимости поведении родителей наркозовисимых; Дис...канд.психолог.наук.Екатеринбург, 2002